راه‌اندازی شبکه؛ آموزش کامل IP، DHCP و DNS و اشتراک‌گذاری منابع (پودمان دوم)

حالا که تجهیزات را شناختی و کابل‌کشی کردی، وقت آن است که به شبکه «روح» بدهی! پودمان دوم کتاب نصب و نگهداری تجهیزات شبکه و سخت‌افزار دو واحد دارد: اول آدرس‌دهی و پیاده‌سازی شبکۀ گروه کاری با اشتراک‌گذاری منابع، و دوم نصب و استفاده از سرویس‌های DHCP و DNS روی ویندوز سرور. این پودمان از نظر حجم یکی از سنگین‌ترین‌های کتاب است و دقیقاً همان بخشی است که در بازار کار هر روز سراغت می‌آید. در این مقاله همه را مرتب و فشرده برایت بازنویسی کرده‌ایم.

پروتکل: زبان مشترک رایانه‌ها

دو رایانه برای صحبت با هم به یک زبان مشترک نیاز دارند؛ مجموعه قوانینی که تعیین می‌کند داده‌ها چطور بسته‌بندی، ارسال، دریافت و بررسی شوند، پروتکل نام دارد. مشهورترین و مهم‌ترین آن‌ها TCP/IP است که هم روی اینترنت و هم شبکه‌های محلی کار می‌کند. در هر بسته داده، آدرس مبدأ و آدرس مقصد وجود دارد و وظیفه این پروتکل است که داده‌ها را به بسته‌های کوچک تقسیم، در مقصد دوباره جمع و خطاها را تصحیح کند. دو واژه کلیدی کتاب را هم یادت باشد: گره (Node) یعنی هر دستگاهی که روی آن می‌توان آدرس شبکه تنظیم کرد، و میزبان (Host) یعنی گره‌ای که در ارتباطات نقش مبدأ یا مقصد دارد.

آدرس IPv4؛ کدپستی رایانه‌ها

آدرس IPv4 یک عدد ۳۲ بیتی است که به ۴ بخش هشت‌بیتی (Octet) تقسیم و با نقطه جدا می‌شود؛ مثل 192.168.100.138. هر آدرس دو بخش دارد: شناسه شبکه (Network ID) که کد شهر شماست و شناسه میزبان (Host ID) که آدرس دقیق خانه‌تان. برای جدا کردن این دو بخش از Subnet Mask استفاده می‌شود. آدرس‌ها بر اساس بایت اول به کلاس‌های A تا E تقسیم می‌شوند: کلاس A شبکه‌های عظیم با بیش از ۱۶ میلیون میزبان، کلاس B شبکه‌های متوسط (حدود ۶۵ هزار میزبان)، کلاس C شبکه‌های کوچک (۲۵۴ میزبان)، کلاس D برای مالتی‌کست و کلاس E برای آزمایش. دو آدرس ویژه را هم حفظ باش: 127.0.0.1 آدرس loopback برای تست پروتکل TCP/IP روی خودِ سیستم، و آدرس Broadcast (همه بیت‌های میزبان ۱) برای ارسال به همه اعضای شبکه.

چون تعداد آدرس‌های عمومی (Public) محدود است، برای شبکه‌های داخلی آدرس‌های خصوصی (Private) تعریف شده که بدون اجازه IANA قابل استفاده‌اند: بازه 10.x.x.x، بازه 172.16 تا 172.31 و محبوب‌ترین همه، بازه 192.168.x.x. آدرس‌دهی هم دو روش دارد: دستی یا استاتیک (ساده ولی کند و مستعد خطای تکراری) و دینامیک با سرویس DHCP. در کارگاه با دستور ipconfig و ipconfig /all پیکربندی شبکه را می‌خوانی و با دستور ping از صحت اتصال به دیگر گره‌ها مطمئن می‌شوی — این دو دستور قرار است تا آخر عمرت همراهت باشند!

زیرشبکه (Subnetting) به زبان آدمیزاد

وقتی سازمان بزرگ می‌شود، بهتر است شبکه را به زیرشبکه‌های کوچک‌تر تقسیم کنی تا ترافیک کمتر و مدیریت راحت‌تر شود. ترفند اصلی این است: چند بیت از بخش میزبان را دزد ببر و به شناسه شبکه اضافه کن. مثلاً آدرس کلاس C با Subnet Mask 255.255.255.0 حداکثر ۲۵۴ میزبان دارد؛ اگر ۴ بیت به شناسه شبکه اضافه کنی (ماسک 255.255.255.240)، به‌جای ۲۵۴ میزبان فقط ۱۴ میزبان در هر زیرشبکه داری، ولی ۱۶ زیرشبکه پیدا می‌کنی. در کارگاه، با ابزارهایی مثل Advanced IP Address Calculator محاسبه Subnet Mask و محدوده آدرس‌ها را تمرین می‌کنی. قانون کلی: هرچه بیتِ شبکه بیشتر، تعداد شبکه‌ها بیشتر و تعداد میزبان هر شبکه کمتر.

شبکۀ گروه کاری و مدیریت کاربران

Workgroup یا شبکه گروه کاری، مجموعه کوچکی از رایانه‌هاست که منابع‌شان را به اشتراک می‌گذارند و به آن شبکه نظیر به نظیر (Peer to Peer) هم می‌گویند؛ برای محیط‌های کوچک عالی، ولی برای سازمان‌های بزرگ به‌خاطر مسائل امنیتی انتخاب منطقی Domain است. با ابزار System Properties رایانه را به یک نام گروه کاری یکسان عضو می‌کنی. بعد نوبت حساب کاربری محلی است که فقط اجازه ورود به همان رایانه را می‌دهد؛ دو ابزار اصلی آن User Accounts در کنترل پنل و قدرتمندترش Computer Management است. حساب‌های پیش‌ساخته administrator و guest قابل حذف نیستند ولی می‌توانی نامشان را عوض کنی یا غیرفعال‌شان کنی.

به‌جای تعیین مجوز برای تک‌تک کاربران، کاربران را در گروه‌ها دسته‌بندی کن. گروه‌های محلی مهم: Administrators (همه وظایف مدیریتی)، Backup Operators (پشتیبان‌گیری و بازیابی)، Guests و Users. گروه‌های سیستمی مثل Everyone و Creator Owner هم اعضایش را سیستم‌عامل مدیریت می‌کند. در ارزشیابی، ایجاد گروه، عضو کردن کاربر در آن و تعیین زبان فنی درست هنگام توضیح کار از شاخص‌های نمره‌دهی است.

اشتراک‌گذاری منابع و مجوزها

برای اشتراک پوشه دو راه داری: Shared Folders در Computer Management یا File Explorer (تب Sharing → Advanced Sharing). مجوزهای اشتراک سه سطح دارند: Read (فقط دیدن)، Change (دیدن + تغییر و حذف) و Full Control (همه کارها حتی تغییر مجوزها). ترفند حرفه‌ای: نام اشتراکی را عوض کن تا نام اصلی پوشه از دید شبکه مخفی بماند، و اگر انتهای نام اشتراکی علامت $ بگذاری، پوشه کاملاً مخفی می‌شود و فقط با آدرس UNC یعنی \IPShareName قابل دسترسی است. با Map Network Drive هم می‌توانی به مسیر اشتراکی یک حرف درایو بدهی تا هر بار آدرس تایپ نکنی.

اما مجوز اشتراک کل داستان نیست؛ روی درایوهای NTFS مجوزهای مستقل هم وجود دارد که حتی اگر کاربر خودش پشت سیستم بنشیند اعمال می‌شوند. مجوزهای اصلی: Full Control، Modify، Read & Execute، List Folder Contents، Read و Write. مجوزها به‌صورت پیش‌فرض از پوشه والد ارث می‌برند (Inheritance) و رنگشان کمرنگ است؛ اگر ارث‌بری را غیرفعال کنی، گزینه‌های کپی یا حذف مجوزهای ارثی را به تو پیشنهاد می‌کنند. قانون طلایی مجوز مؤثر: مجموع همه Allowها منهای Denyها؛ چون Deny بر Allow اولویت دارد، حتی اگر کاربر عضو گروهی با مجوز کامل باشد، یک Deny ساده کارش را می‌بندد. مجوز مستقیم هم بر مجوز ارثی اولویت دارد.

واحد دوم: سرویس DHCP روی ویندوز سرور

تا وقتی شبکه‌ات ۵ سیستم باشد، IP دادن دستی قابل تحمل است؛ اما با ۱۰۰ سیستم؟ DHCP (پروتکل پیکربندی میزبان پویا) سرویسی سرور/گیرنده است که به هر رایانه‌ای که وصل شود به‌صورت خودکار آدرس IP و تنظیمات جانبی می‌دهد. مزایایش: جلوگیری از خطای تداخل آدرس (Conflict)، حذف خطاهای تایپی، صرفه‌جویی در زمان و مدیریت متمرکز؛ حتی اگر یک دستگاه از شبکه خارج شود، آدرسش آزاد و برای دیگری قابل استفاده است. در ویندوز سرور ۲۰۱۲ بعد از نصب سرویس، باید یک Scope یا محدوده آدرس تعریف کنی: مثلاً از 192.168.20.1 تا 192.168.20.100. داخل همان ویزارد می‌توانی آدرس‌های Exclusion (ردیف‌هایی که هرگز داده نشوند) و مدت اجاره (Lease Duration) را تنظیم کنی.

یک نکته جالب امتحانی: وقتی سرور DHCP در دسترس نیست، ویندوز از سرویس APIPA استفاده می‌کند و یک آدرس موقت از محدوده 169.254.x.y به کارت شبکه می‌دهد تا کاملاً بی‌آدرس نماند؛ سرویس APIPA هر پنج دقیقه دوباره در شبکه جست‌وجو می‌کند و به محض پیدا شدن DHCP، آدرس واقعی می‌گیرد. اگر خروجی ipconfig /all این بازه را نشان داد، می‌دانی مشکل از کجاست!

سرویس DNS؛ راهنمای ۱۱۸ شبکه

به یاد آوردن IP تارنماها ناممکن است؛ مثل اینکه برای هر تماس مجبور باشی شماره حفظ کنی! DNS همان راهنمای مشترکین ۱۱۸ است: نام دامنه را به آدرس IP تبدیل می‌کند (و برعکس). این عمل تبدیل Name Resolution نام دارد: گیرنده نام را به سرور DNS می‌دهد، سرور IP را برمی‌گرداند و ارتباط برقرار می‌شود. ساختار نام دامنه سلسله‌مراتبی است و نام کامل FQDN از میزبان تا ریشه با نقطه جدا می‌شود (مثل fa.wikipedia.org). در کنسول DNS، Zone به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: Forward Lookup Zone برای تبدیل نام به IP و Reverse Lookup Zone برای برعکس. اطلاعات هر Zone در Resource Record ها ذخیره می‌شود که پرکاربردترینشان رکورد Host (A) یعنی نام به IPv4 و رکورد Pointer (PTR) یعنی IP به نام است.

روی سرویس‌گیرنده هم باید آدرس DNS تنظیم شود؛ دو خانه داری: Preferred DNS Server که اول امتحان می‌شود و Alternate DNS Server که اگر اولی جواب نداد سراغش می‌روی. تست سرویس هم ساده است: با ping به نام رکورد ساخته‌شده پیام Reply یعنی DNS سالم است و با دستور nslookup نام و آدرس را با هم می‌بینی. در پایان هم یادت باشد هر سرویس مهمی مثل DHCP را باید پشتیبان‌گیری کنی (Backup و Restore در همان کنسول) تا با یک خرابی، تنظیمات کل شبکه نابود نشود.

چک‌لیست امتحان پودمان دوم: تعیین نام و نوع IP + ایجاد زیرشبکه + عضویت در Workgroup + اشتراک منابع و مجوزها + ساخت Scope و رزرو + ساخت Zone و رکورد A. هر کدام یک مرحله ارزشیابی است؛ دونه‌دونه تمرین‌شان کن!